‘Yaşıyor be Yaşıyor!’ Nidaları Eşliğinde Sinema: 2025’ten 1910’a Frankenstein’ın Film Uyarlamaları

Uyarlamalar çağında olmaktan, başı dönmüş bir pozisyondayız uzun zamandır. Neredeyse hiçbir eserin yasını tutmamıza, girdiği mezarlıktan günün birinde çıkar mı diye meraklanmamıza gerek kalmadı. Oldukça eminiz ki her biri, kâr amacı güden o ya da bu şirketin doğru zamanda doğru yerde gişe rakamlarına göz koymasını bekliyordur. Sevdiğimiz evrenlerle modern imkanların ve zamanında işin hayranı olup kalemi – veyahut artık klavyesini- eline almayı beklemiş yeteneklerin buluşması heyecan verici elbette. Ancak işlerin ters gitmesi halinde bolca, işin felsefesini anlamamışsınız çırpınışları yaşadığımız da ortada. Bu yüzden taze çıkan uyarlama haberlerine eller bağırda, bu sefer hangisi diye bir telaşla yaklaşmamız kaçınılmaz oldu.

Yine de bu telaştan istisna olan yapımlar var. Onlar kimsenin yaklaşmaya cesaret edemediği bir kaidede durduklarından değil, tam tersine ortada başından itibaren bir kaide olmadığı için ayrıcalıklılar. Defalarca seyirci karşısına çıktıkları, bu bir nevi gelenek olduğu için böyleler. Oyuncuları, senaristleri, yönetmenleri için rüşt ispatlama araçları onlar! Bugün şu eserlerin uyarlamasını bir daha yapmayacağız diye gezegen çapında bir karar alınsa yani, düpedüz ayıp olur. Dracula’dan Sefiller’e, Alice Harikalar Diyarı’ ndan Romeo ve Julıet’e uzanan bir hatta Frankenstein da var.

Ne zaman ürettiklerimizle sınırımızı aşmanın merakına düşsek, yaratıcı- yaratılan ilişkisini ve farklılıklarımızla kabul edilme sancımızı sanatın tahlil masasına koymak istesek, aklımız Victor’a, Elizabeth’e ve Viktoryan dönemin çaresizliği içinde kendine yer edinmek isteyen yaratığına gidiyor. Her uyarlayan ana fikri alıp kendi arzu ettiği tadı koyuyor içine. Bu yüzden noktası virgülüne Mary Shelley’nin anlatımı diyebileceğimiz bir yapım mevcut değil henüz. Zaten böylesi daha bir güzel! Hala cadılar bayramı anılarımızda tazeyken, korkunçluğu yüzünde mi yoksa kaderinde mi sorguladığımız yaratığı konu edinen filmleri, kaynak materyali ölçüsünce analiz edelim istedim beraber. Baştan uyarayım, küçük küçük spoiler mayınlarıyla döşeli içerisi, aman dikkat. Ayrıca göreceksiniz; oyuncu kadrolarında öyle isimler var ki, inanılır gibi değil, yangın yeri hep.

Poor Things

Künye: Uyarlamalarla ilgili büyük bir merak unsuru, kaynak eserin kapısını ne kadar güçlü çarpıp çıktığıdır genelde. Tony McNamara’nın senaryolaştırdığı ve Yorgos Lanthimos’un çektiği 2023 yapımı film, en marjinal uyarlama dalında bir madalyayı kesinlikle hak ediyor. Aslında baz aldıkları direkt Mary Shelley’nin kitabı değil, onun post modern uyarlaması olan Alasdair Gray’in aynı adlı, 1992 yılında yayımlanan romanı. Başrolünde Oscar kazandıran rolüyle Emma Stone dururken, yanı başında William Dafoe, Mark Ruffalo, Ramy Youssef gibi kalite vadeden isimler var.

Ana Esere Sadıklık: Dediğim gibi burada uyarlamanın uyarlamasındayız. Alasdair Gray kitabını zekice yazmış ve aslında Frankenstein’in annesinin kaderini, zamanlar arası bir gerçeklikte yürütmüş. Çünkü bilim insanı Godwin Baxter’ın intihar eden bir kadınının kafatasına koyduğu şey, rahmindeki bebeğinin beyni! Buna kıyasla Victor’un ceset aşırmak için yaptığı mezarlık ziyaretleri, bir akşamüstü gezintisi tadında ancak.

Taze bir beyin ve yirmilerde bir bedenle, Bella Baxter’ın dünyayı çözme çabası romanın ana konusu dolayısıyla. En azından sonuna gelinceye kadar böyle zannediyoruz. Son bölümün sözcüsü, bütün romanda ötelenen, hakkında sadece hamilerinin konuştuğu kadarını bildiğimiz Bella. Anlattıklarıyla –dikkat, kitap spoilerı!– önceki tüm anlatımı yalancı konumuna düşürüyor. Filmde boşuna bu kısmı aramayın ama. Lanthimos’un ilgisini çeken şey yalnızca, yeni var olan bir yaratığın bağımsızlaşma süreci.

Çatışma Alanları: Frankenstein demek, psikolojik çatışmaların düellosu demek. Bu film özelinde çatışmanın odağı; erkek egemen bir dünyada bir kadının, yapılabilir ve yapılamazların keskin emirleri altına girmeden yaşamı tatmasına ayrılmış.

Bilimi Açıklama Şekli: Romanda romantizm ve pişmanlıkla şekillenen dil, yaratığın cana gelme sürecine bir kara perde asar. Yaratım süreci muğlaktır Shelley’nin satırlarında. Bu da uyarlamalarda serbest bir hayal gücü ve görsel şov yapma imkanı sağlar. Poor Things, doldurabileceği bu boşluğa gerçeküstü ve retrofütürist motiflerle yaklaşır. Böylece elektrik ve keskin cerrahi aletler de işin içine girer, sadece öyle olmasını istedi ve oldu kabulü de. Çokça referans verildiği üzere, tıpkı bir tanrı gibi.

Sonuç Olarak Başarılı Bir Uyarlama mı?: Nereden bakıldığına bağlı değişir. Sıfırdan yetişkin bedende bir canlının, özelde de kadının yaratılması ve dünyayla etkileşime girmesi, hayli ilgi çekici. Ancak cinselliğe ayırdığı kısmın uzunluğu ve sosyoekonomik eşitsizlikler söz konusu olduğunda ‘tepeden’ bakıp geçmesi, buruk bir tat bırakmıyor değil.

Ex Machina

Künye: O dönemlerde meseleye kulak misafiri olmuş muydunuz bilmem ama, on yıl kadar önce sansasyon yaratan bir filmdi Ex Machina. Henüz dans eden robot görüntülerinin gündemimize düşmediği, yapay zekanın telefon ekranından bedava seans dağıtmadığı zamanlardı. Skynet’i hatırlatıp, akıllı bir varlık üretirsek ne yapacağımızı soruyordu film. Terminatör serisinin haşmeti zıttında, küçük ama etkisi sağlam bir hikayeydi anlattığı. Alex Garland’ın yazıp yönettiği filmde bu küçüklüğe hizmet eden dört rol vardı zaten. Alicia Vikander, Oscar Isaac, Domhnall Gleeson ve Sonoya Mizuno canlandırıyordu onları da.

Ana Esere Sadıklık: İtiraz almadan söyleyeyim, elbette direkt romanın bir uyarlaması diyemeyiz ama internetin neresine bakarsanız bakın, Frankenstein’in manevi evlatlarından birisi olarak tanındığını göreceksiniz filmin. Çünkü yine, insan bedeninden yamalanmasa da, kodlar maharetiyle var edilen yeni bir yaratıkla haşır neşirdik. Caleb Smith patronu Nathan Bateman’ın tesisinde Turing testinin öznesi olurken, androidlerin elektrikli koyun düşlediği noktada ne yapmak gerektiği sorusu bize kalıyordu. Victor’un da yarattığıyla ne yapacağını bilememesi gibi. Ve Frankenstein romanındaki Adem referanslarını düşünürsek, Turing testine giren androidin Ava ismine sahip olması, benzerlik hissini sağlamıyor da ne?

Çatışma Alanları: Frankenstein’ın ana çatışmasını net bir şekilde yakalar Ex Machina. Nathan Bateman’ın görmezden gelen ve hapseden tutumuna karşın, özgür iradesiyle planlar yapan Ava paralelinde, efendi- köle savaşını izleriz. Yaratığın hapsedilmesi, romanda olmasa da başka Frankenstein filmlerinde de karşımıza çıkar. Ayrıca bilimde ileri giden, tanrılığa soyunan Nathan’ın başına gelenler, Victor’u aratmaz.

Bilimi Açıklama Şekli: Oldukça sakin ve modern. Arama motorundan toplanan bilgilerin ve beynin donanımında kullanıldığı söylenen özel alaşımın gösterilmesiyle, kol tüylerimizi alarma geçirecek kadar da gerçekçi.

Sonuç Olarak Başarılı Bir Uyarlama mı?: İnternetin ve eleştirmenlerin yüzü suyu hürmetine filmi gizli bir uyarlama kabul edeceksek, boşluklara sahip olduğunu söylemek gerek. Örneğin Nathan’ın içsel çatışmaları es geçilmiş. Ve Ava’nın var oluş sancılarını derinlemesine anlamak imkansız. Ama Ava’nın yaşamak için kararlı ve bu uğurda her yolu mübah gören, arkasında ölüm bırakmaktan çekinmeyen bir varlık olması, fazlasıyla uygun.

Mary Shelley’s Frankenstein

Künye: Frankenstein uyarlamaları girişte de söylediğim gibi, fiyakalı isim geçidi. En sadık uyarlama olarak nitelenen 1994 yapımı filmde de istisna yok. Kenneth Branagh’ın yönettiği filmde yaratık rolünde Robert De Niro’yu izleyebilirsiniz mesela! Victor’u Kenneth Branagh canlandırırken, Helena Bonham Carter da Elizabeth rolünde.

Ana Esere Sadıklık: Romanla hemen hemen aynı gidiş yolunu izleyen film, kolera salgınını ve toplumun bilim insanlarıyla çatışmasını işlemesiyle ayrılıyor ondan. Bilimin gidebileceği sınırların halkta yarattığı korku başka uyarlamalarda bu derece net işlenmiyor. Ayrıca filmin sonuna geldiğimizde, Elizabeth’in dirilmesi gibi dramatik bir fark da var.

Çatışma Alanları: Yaratığın yalnızlıktan sitem etmesi, intikam duygusuyla yaratıcısının peşine düşmesi, insanların ayrımcı doğası birebir aktarılmış. Filmdeki kusur ise De Lacey ailesi arkındaki ufak değişim. Romanda yaratığa göz korkutan görünümü sebebiyle saldırırlarken, filmde büyükbabaya tehdit oluşturduğu yanılgısıyla saldırmaları, önyargıdan kaynaklanan reddin üstünü çiziyor.

Bilimi Açıklama Şekli: Filmin yaslandığı efektler çoğunlukla analog. Filmdeki plastik hissiyat çok çok az yani. Öyle ki elektrik ana itki olsa da, cenin sıvısı ve rahmi örnekleyen demir bir tank daha ikna edici kullanılıyor yaratığa hayat verme aşamasında. Etin filtresiz doğasıyla karşı karşıya olduğumuz da bariz. Viktorya döneminde bir çatı katında, tekinsiz deneyler yapma ürpertisini omurgamda en çok hissettiren uyarlama olmasından, bu analog hissiyat sorumludur hanımlar, beyler.

Sonuç Olarak Başarılı Bir Uyarlama mı?: Büyük oranda evet. Ancak yaratığın bilinçli doğasını ortaya çıkartmada hala dev boşlukları var. Uyarlama olarak beş adımdan öteye gitme gereği duymamasını da eleştirebiliriz. Bir de tabii yönetmeni Shakespeare temelli olduğundan, setler de diyaloglar da fazla teatral. Eh, yeniden düşündüm de, iyisi mi yarı yarıya deyip geçelim bu bahsi.

Frankenstein (2025)

Künye: Guillermo del Toro’nun göz ardı edilen yaratıkların temsilciliğini yaptığı filmlerine korku klasiğinden bir yenisinin geliş tarihi, 2025 yılındaydı. Tanrı kompleksli adam rolünde Oscar Isaac’ın çakılı kadro olduğunu tescilledik. Ona eşlik edenler ise Frankenstein’da rol almak için en az iki kalburüstü projen olacak şartına uyacak şekilde; Jacob Elordi, Mia Goth, Christoph Waltz ve Felix Kammerer.

Ana Esere Sadıklık: Burada hem yazıp hem yöneten Guillermo del Toro olduğu için, onun vizyonundan kopuk bir bakış atamayız filmin gövdesine. Romanla bilerek ayrı patikalarda yürütüyor senaryoyu del Toro. Ki onca uyarlamanın ardından abes bir seçim de değil.

Guillermo del Toro’nun Victor’u, ailesinde sevgi yüzü görmeden büyüyen bir çocuk. Annesini küçük yaşta kaybetmesiyle, babasını yenme hırsı arasında ölümü aldatmayı nihai hedefi belliyor. Motivasyonu onu kötücül bir karakter yaparken, kardeşinin yaşı ve Elizabeth’in kökeni de değişiyor. Yaratık da açıkça ölümsüz. Ancak Kuzey Kutbu’nun sonuna dek kaçma kovalamacanın sürdürülmesi, bu kan yine o kandır dedirtiyor.

Çatışma Alanları: Din ve bilime dair sorguları, Elizabeth ve Victor özelinde yaratığa yaklaşım farklılıkları ön planda. Üstelik ilk defa Elizabeth’in aşkına kavuşan yaratık oluyor. Ama gidiş yolu olarak ne kadar nitelikli, tartışılır.

Bilimi Açıklama Şekli: Gösterişli. Victor burada, izbe bir mekana sıkışmış üniversite öğrencisi olmaktan tamamen uzak. Kocaman bir malikanede, saf gümüşten ve özel efektten yapılma paratonerleriyle hem teknik hem stilize bir görünüm hakim deneyine. Ayrıca kadavralarda galvanizm etkisi, görsel olarak ders konusu yapılacak kadar iyi.

Sonuç Olarak Başarılı Bir Uyarlama mı?: Bana kalırsa net bir hayır. Evet, kitaptan farklı bir yöne gitmeyi denemesi başarılı. Ama Victor’u, klasik bir Hollywood kötüsüne çevirdiği anda, romanın inceliklerini geri dönüşsüz bir şekilde eliyor ve kendini, zalim adama direnen mağrur yaratık filmleri arşivine uğurlatıyor.

Bonus: Frankenstein ( 1910)

Frankenstein uyarlamaları ne kadar geriye gidiyor diye sinema tarihini didiklemeye başlarsak, kendimizi Alice kılığında, keşifte epey aşağılara inmiş buluruz. Bir yandan da ilginçtir, en özgün uyarlamaya kavuşurken belki de.

Frankenstein (1910, 1080p HD 2017 restoration)Oynatınca video YouTube’dan yüklenir.

Edison Stüdyolarının sunduğu ve hemen yukarıdan izleyebileceğiniz filmde yaratık, mutfağın ve cadıların gizemli tarifi tadında bir sekansla, kazana toz atılıp usulünce pişirilerek var olur. Bunun sebebi olarak yapılan açıklama, şirketin elektriği kötü göstermek istememesi. Edison’un ticari kaygılarıyla isminin hakkını teslim ettiği, sıradan bir Salı günü diyebiliriz.

12 dakika kadar kısa bir ömre sığan siyah beyaz film sonunda, çevik bir dramayla kapanır. Film boyunca Victor’u takip eden yaratık, dehşet duygusuyla bu sefer nehre değil, aynaya bakarken bulur kendini. Ve farkındalığa erişirken yavaşça hiçliğe karışır. Onun bıraktığı boşlukta beliren Frankenstein’ın görüntüsüyle, yansımalar üst üste biner. Yani asıl yaratığı ben mi sandın ah akılsız Victor çıkarımıyla kapatır perdesini ilk uyarlama. Diyalogsuz bir filmde, böyle vurucu bir mesaj döşeyip gitmesi, şahane değil mi ama?

Daha sayısız varyasyonu var Frankenstein’ın. Mesela 1931 yılında çıkan versiyon, yaratığın ekranlardaki var oluşunu mühürleyen örnek. Bir tiyatro oyunundan uyarlanan filmde Colin Clive Victor’ken Boris Karloff, hantal makyajın altındaki ikonik sessiz ve vidalı yaratık görüntüsünü hafızaya kazıyan yaratık.

1957 yapımı Curse of Frankenstein ise bambaşka bir ters köşe barındırır içinde. Çünkü bu kez Victor’u saygıdeğer Peter Cushing canlandırırken; yaratık maskesinin altından çıkan isim, Saruman’ımız ve Kont Dooku’muz Christopher Lee’den başkası değildir! Sorarım size, başka hangi rol seri halde bu derece rütbeli isimler barındırıyor ki!

Her ikisini de Tim Burton’ın çektiği Frankenweenie de bir uyarlamadır, Edward Scissorhands de. Van Helsing de bu furyanın bir ucunda durur, Hotel Transylvania da. Daniel Raddcliffe ve James McAvoy’un başrolleri paylaştığı, neredeyse parodi bir halefi bile vardır. Yerli bir yorum olarak da Çağan Irmak’tan Yaratılan dizisini gösterebiliriz. Sözün özü, Frankenstein genç bir kadının yazdığı sayfalardan bağımsızlığını çoktan kazanan, kalıcı bir kültür mirası artık. Dünya döndükçe de yetenekli beyinlere, yaratıcılıklarını deneme fırsatı veren bir tuval olmayı sürdürecek, eminim. Sizin en favori uyarlamanız hangisi peki? Veya var mı listeye bir yenisi de benden olsun diyen?