İlhama İhtiyaç Duyulan Acil Durumlar İçindir: Antik Sanat
Sanat ne içindir sorusuna keskin yargılarım yok ama kesinlikle bakmak ve hayran olmak ana neden. Sözlükte bile karşımıza çıkan ilk anlamı açık ediyor, göze ve gönle hitap etme alanı olduğunu. Bir de insandan insana diyalog kurmanın özgünlüğüyle ilhamlar dağıtması cabası. Evet, her yerde ilham perileri kol geziyor ve şapkadan, taştan, dolaptaki sürahiden, kıvılcımlı bir sözden de yeterince ilham alıyor olabiliriz. Ancak bazen kafamızın yeterince doğru vitesler atmadığı durumlar var. Bu sıkışık zamanlarda, tıkanıklığı gidermenin en tesirli yolu, en acilinden bir tablo veya heykelin karşısına geçmek ve yeteneğin kusursuzluğunda nutkun tutulması. Özellikle antik sanatta ne kadar çok ilham kıvılcımı çakıyor farkında mısınız?
Ve yine fark ettiniz mi, bu ilham, oyunlardan filmlere kadar taşıp; kendini yaratıcı yollarla anlatan geek dünyanın mesajlarını zarafetle, gizemle dile dökme yöntemlerine dönüşüyor? Herhangi bir korku oyununun koridorlarında azılı canavardan kaçarken bile karşınızda, Michelangelo’nun Davut heykelini bulabilir, senaryo boyunca sembolik bir anlatıma dönüşmesini keşfedebilirsiniz örneğin.
Arkaik zamanlardan itibaren ise atalarımız, dünyaya bir anlam, kendilerineyse bir kalıcılık payesi verebilmek için araştırmış yaratıcılığın toy yüzünü. Ve ayinlerinde tanrı ve tanrıçalarını avuçlarının içine koymak için yapmış ilk heykellerini. Böylece pişmiş toprakta kaynaşmış insan ve sanat. Bense eski çağlara da eserlerine de düşkün biri olarak, platonik aşklar yaşayıp duruyorum kendileriyle. Bari derdimi size açayım. Belli mi olur, yeni bir ilham kaynağını yorumlara yazar, nasiplendirirsiniz bu garibi belki. Burada ağırlıkla heykellere yer verdim ama vazolardan freskolara dek arşiv fazlasıyla geniş aslında.
Dinlenen Boksör Heykeli

Bu, solukluğun üzerine toz gibi yağıp geçmişi bugünden koparttığı kareyi özellikle koymak istedim. Çünkü zaman ve mekan öyle bir kompozisyon yaratmış ki, belli ki heykeltıraşı hiç görmeyeceği bu an için yapmış onu. Roma Thermen Müzesinde sergilenen, MÖ 1. ile 4. yüzyıl arasına tarihlenen bronz eser, orijinal antik Yunan heykeli. Ki bu onu oldukça nadir bir konuma yükseltiyor, genellikle Roma kopyaları günümüze ulaşıyor çünkü. Bu kareyse çıkarıldığı ilk anlardan.
İsmi Dinlenen Boksör. Yaptığı şey nerden bakarsanız bakın bu; sonsuz bekleyişinin eşiğinde dinlenmek. Sıradan bir insan olmayı sıradan insana, bu kadar görkemli gösterebilmenin maharetini barındırarak üstelik.

Çoğunlukla kusursuz bedenleri işleyen antik Yunan uygarlığı, bir sınırını geride bırakmış onun yorgun bedeniyle. Sakalların kıvrımları, kaburgaların görüntüsü, kambur duruşu ve bronzdan büyük bir emekle dövüldüğü gibi birkaç ayrıntıya dikkat çekmek istiyorum yalnızca. Bronz nasıl dövülmüş ki ve heykel dediğin mermer olmaz mıydı diyorsanız, ki ben dedim; küçük bir bilgi olarak, heykellerin tahtalardan başlayarak mermere doğru geliştiği ve bronzun, balmumu kalıp yardımıyla dökülerek şekillendirildiği notunu düşeyim. Zamanı balmumu kabında eriten ve bronz darbelerde döven heykeltıraşa, benden küçük bir hayran mektubuydu sanırım bu.
Antiokheia Tykhe Heykeli

Sanat nasıl gelişti diye düşünürsek bir dolu kuram çıkabilir karşımıza. Ama uzun çıkarımlara fırsat vermeden, en basit haliyle bence tek bir cevabı var: Semboller. Başına buyruk çıkarımımca, sanatın söylenmek istenenleri parçalara ayırıp yaratıcı şekilde ifade etmek zorunda kalması, esas zenginliği ve onu olduğundan büyük hale getiren tarafı.
Vatikan Müzesi milattan sonra 1. yüzyıl Roma dönemi kopyasını koyduğum Tykhe ise benim ilk defa heykeldeki sembolizmle tanıştığım eser. Aslı ise Antiokhe yani Antakya antik kentinde I. Seleukos Nikator döneminde, heykeltıraş Eutychides’e yaptırılmış. Çoğu antik Yunan heykelinin başına gelen kader gibi aslı, ne yazık ki gibi ya yok olmuş ya henüz bulunamamış. Peki nedir bu semboller? Başındaki taç kentin surlarını, dayandığı dağ Silpius dağını, tek eliyle kavradığı bitkiler bereketi ve ayağıyla basıp üstünde hükmünü gösterdiği figür, Orontes yani Asi nehrini temsil ediyor. Bir bakışla anlamamız gerekense Antiokhe kentinin Tykhe, yani şans ve kader tanrıçası tarafından korunup gözetildiği. Kader ve şans gibi insan ömrünü kuklaya çeviren kavramların tanrıçası, olması gerektiği kadar tehditkar. Eutychides’in ve kopyayı yapan sanatçının anlatım gücü ise sonsuza kadar mermerde mühürlü.
İskender Lahdi

Mermerin ipek bir mendile dönüşüp buruşturulduğunu ve bir lahdin içine hapsolan insanların deliliğini, üzüntüsünü, zafere susamışlığını, can korkusunu nasıl gösterirsiniz? Osman Hamdi Bey tarafından 1887 yılında bulunan ve bugün hala İstanbul Arkeoloji Müzesi’ nde sergilenen İskender Lahdi’nde, geçmişte hapsolan insanlar var. Ya da gerçekten mermeri yoğrulmak üzere hamura döndüren bir büyü söz konusu. Narkissos’ un gölün aksindeki yansısına kenetlenmesi gibi benim de sonsuzluğa vaat edilen bir sürede, her bir figüre ayrı ayrı dalıp gidesim var.

MÖ 4. yüzyılda yapıldığı düşünülen İskender lahdi, adının tersine Sidon kralı Abdalonymos’a ait. Sadece uzun cephelerinden birinde İskender, Pers savaşının ortasında canlandırıldığından bu adı almış olsa gerek. Bir mezardan çok sanat eseri olan cephelerine attığım her bakışta; her bir kasın hareketini, rüzgarda akan el ve kolları, savaşın devinimlerini, saniyelerin dakikaları ufalaması kadar hassaslıkla mermeri işleyen elleri, düşünmekten alamıyorum kendimi. Ölüme bundan büyük bir teselli sunulamazdı herhalde.
Samothrace Nike’ si Heykeli

Yukarıda gördüğünüz heykel, zaferi taştan cisimleştiren Samothrace Nike’si. MÖ 3. yüzyılda yapıldığı tahmin ediliyor. İsmini bilmeden de Yunan mitolojisinin zafer tanrıçası bu olmalı dedirtiyor. Fırtınaya karşı gelen vücut, elbisenin kıvrımlarında taşa inen darbeler, kanatların kırılmış görkemiyle heykeli yontan, yalnızca rüzgar olmalı. Zaferin en kara gecede, direncin ince bir yelken gibi parçalanmakta olduğu günde geldiğini hissettiren bir azim yok mu sizce de tanrıçanın duruşunda?
Louvre Müzesi’ nde çok doğru bir noktada, merdivenlerin tepesinde sergilenen en ünlü eserlerden biri olan heykel, Samothrace nam-ı diğer Semadirek adasından çıkartılmış. Ve tarihi kayıtlara göre bu bir tarafını dağın kuşattığı, midye kabuğundan hallice bir yerde tutunmuş adanın denizi oldukça rüzgarlıymış. Bulunan parçaların birbirini tamamlamasına izin vermek, bazen bir araya getirmekten daha zevkli.

Kimilerine göre tanrıça Nike bir gemi pruvasına konmak üzere olduğu o anda yakalanmış taştan kafesine. Sağ ayağı açıkça ileride. Sonradan bulunan bir elinde zaferin müjdesini dalgaların üzerinden dört yana ulaştırsın diye bir boru tuttuğu ortaya çıkmış. Bu yazı bu heykelin uğruna yazıldı. Ha bir de formunun akışkanlığı konusunda Umberto Boccioni ve Salvador Dalí gibi isimlere esin kaynağı olmuş, daha ne diyebilirim ki…
Uyuyan Satir Heykeli

Heykel anlat anlat bir yere kadar tabii. Arkadaşlar biraz da gerçek performanslardan bahsedelim. Örneğin yukarıda gördüğünüz dinlenmek üzere uzanan, heykel olduğunu benimsemekte bir yüzyıl daha geçse zorlanacağım bu satir gibi. Ben bu heykele bakınca hücrelerimdeki tüm mitokondrilere kadar orada, uyuyan satir görüyorum. Ve rahatını bozup uyandıracağım diye ödüm kopuyor. Bu ne kadar incelikli bir yorum oldu bilmiyorum ama sanırım bir heykel size canlanacakmış paniği yaşatıyorsa, söylenecek pek de bir şey yoktur zaten.
Barberini Faun olarak da adlandırılan Uyuyan Satir heykeli, duruşu sayesinde heykelde erotizmin güçlü bir temsilcisi olagelmiş. MÖ 200 yıllarında yapıldığı düşünülüyor. Uyuyan Satir burada değindiğim en arkası sağlam heykel. Roma’ nın ünlü imparatorlarından Hadrian, Papa 8. Urban, Kardinal Barberini ve şüpheli olmakla birlikte restoratörü olarak Bernini ismi bile geçiyor künyesinde.

Bugün, Münih kentinde Glyptothek Müzesinde sergileniyor. Yakınına varan herkesin çekinerek seslerini alçalttığına eminim. Yüzyıllar öncesinde hangi heykeltıraş, Gepetto ustanın sırrını çalmıştı mermerinin yüzüne acaba?
Godfather serisinin reddedilmez tekliflerini bilirsiniz. Bir gün biri bana reddedemeyeceğim bir teklif sunmak isterse, evimi antik eserlerin sergileneceği bir müzeye dönüştürmeyi teklif edebilir. Hem arkeoloji hem sanat aşığı biri olarak, salonumun ortasında bir firavun lahdini nasıl reddedebilirim? Daha başka birbirinden büyüleyici antik eser, benden de bahset diye aklımı çelse de sayfaları yeterince zapt altına aldım, şimdilik geri çekiliyorum. Sizin şu ve bundan nasıl bahsetmemişsin dedikleriniz varsa, yorumlar soluksuz övgülerinize hazır.
Alternatif evreninde voleybolcu olamayan versiyon. Düşünce satıcısı, hikaye koleksiyoncusu. Bence dünyanın hayallere, hayallerin kelimelere ihtiyacı var.
Tüm yazıları (63)



Yorum Yap